Gan nhiễm mỡ là tình trạng mỡ tích tụ bất thường trong gan. Bệnh thường không gây triệu chứng rõ ràng nên nhiều người chỉ phát hiện tình cờ qua siêu âm hoặc xét nghiệm khi khám sức khỏe.

Ở một số người, đặc biệt khi đi kèm các yếu tố nguy cơ chuyển hóa, gan nhiễm mỡ có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa và cuối cùng là xơ gan. Tuy nhiên, không phải tất cả người bị gan nhiễm mỡ đều tiến triển đến các giai đoạn này.

Đáng lưu ý, mức độ triệu chứng không phản ánh chính xác mức độ tổn thương gan. Vì vậy, những biểu hiện dưới đây nên được xem là dấu hiệu hoặc yếu tố cảnh báo cần được đánh giá thêm, không phải tiêu chí để tự xác định bệnh đã chuyển nặng.

Gan nhiễm mỡ xảy ra khi lượng mỡ trong gan tăng cao hơn mức bình thường. 

Gan nhiễm mỡ có thể tiến triển như thế nào?

Thuật ngữ bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD – Metabolic Dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease) được sử dụng để mô tả tình trạng gan nhiễm mỡ có liên quan đến các yếu tố nguy cơ chuyển hóa.

Phổ bệnh có thể bao gồm gan nhiễm mỡ, viêm gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASH), xơ hóa gan và xơ gan.

Trong quá trình này, mức độ xơ hóa gan là một trong những yếu tố quan trọng nhất liên quan đến tiên lượng và nguy cơ biến chứng lâu dài.

Vì vậy, ở người đã được chẩn đoán gan nhiễm mỡ, mục tiêu theo dõi không chỉ là xác định mức độ nhiễm mỡ mà còn cần phân tầng nguy cơ xơ hóa gan.

5 dấu hiệu và yếu tố cảnh báo cần lưu ý

1. Mệt mỏi kéo dài, thiếu năng lượng

Phần lớn người mắc gan nhiễm mỡ không có triệu chứng rõ ràng. Một số trường hợp có thể xuất hiện mệt mỏi, giảm năng lượng hoặc giảm khả năng gắng sức.

Tuy nhiên, mệt mỏi là triệu chứng không đặc hiệu và có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác như thiếu ngủ, stress, thiếu máu, rối loạn chuyển hóa hoặc các bệnh lý toàn thân.

Do đó, mệt mỏi đơn thuần không thể được sử dụng để xác định gan nhiễm mỡ đang tiến triển hoặc xơ hóa gan. Khi triệu chứng kéo dài hoặc không xác định được nguyên nhân, người bệnh nên được thăm khám và đánh giá phù hợp.

2. Tức hoặc khó chịu vùng hạ sườn phải

Một số người mắc gan nhiễm mỡ có thể xuất hiện cảm giác tức, nặng hoặc khó chịu vùng hạ sườn phải.

Đây cũng là biểu hiện không đặc hiệu và có thể gặp trong nhiều bệnh lý khác của hệ tiêu hóa, túi mật, đường mật hoặc các nguyên nhân ngoài gan.

Vì vậy, đau hoặc khó chịu vùng hạ sườn phải kéo dài, tái diễn cần được đánh giá để xác định nguyên nhân, thay vì mặc định là biểu hiện của gan nhiễm mỡ tiến triển.

3. Men gan tăng hoặc bất thường kéo dài

ALT và AST thường được sử dụng trong xét nghiệm đánh giá tổn thương tế bào gan. Ở người mắc gan nhiễm mỡ, các chỉ số này có thể tăng hoặc vẫn nằm trong giới hạn tham chiếu.

Cần lưu ý:

• Men gan tăng không đồng nghĩa với xơ hóa gan nặng.
• Men gan trong giới hạn bình thường không loại trừ gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa gan.
• Mức độ tăng ALT, AST không phản ánh trực tiếp mức độ xơ hóa.

Do đó, không nên sử dụng riêng men gan để đánh giá mức độ tiến triển của bệnh. Khi men gan bất thường kéo dài, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm và phương pháp đánh giá xơ hóa không xâm lấn tùy từng trường hợp.

4. Các yếu tố chuyển hóa ngày càng khó kiểm soát

Các rối loạn chuyển hóa có vai trò quan trọng trong sự hình thành và tiến triển của bệnh gan nhiễm mỡ.

Những yếu tố thường được lưu ý gồm:

• Đái tháo đường type 2.
• Thừa cân, béo phì.
• Tăng vòng eo hoặc tăng mỡ nội tạng.
• Rối loạn lipid máu.
• Tăng huyết áp.
• Các yếu tố nguy cơ tim mạch – chuyển hóa khác.

Ở người đã mắc gan nhiễm mỡ, tình trạng kiểm soát đường huyết, huyết áp, lipid máu hoặc cân nặng không đạt mục tiêu có thể làm tăng nguy cơ bệnh tiến triển.

Ngược lại, cân nặng trong giới hạn bình thường không loại trừ gan nhiễm mỡ, do đó việc đánh giá nguy cơ không nên chỉ dựa vào chỉ số cân nặng.

5. Vàng da, vàng mắt, phù chân hoặc bụng to bất thường

Vàng da, vàng mắt, phù chi dưới hoặc bụng to do cổ trướng không phải biểu hiện điển hình của gan nhiễm mỡ đơn thuần.

Những biểu hiện này có thể xuất hiện trong bệnh gan tiến triển hoặc do các nguyên nhân khác. Ở người có bệnh gan mạn tính, sự xuất hiện của các dấu hiệu trên cần được đánh giá để tìm nguyên nhân và xác định tình trạng chức năng gan.

Nếu xuất hiện vàng da, vàng mắt, bụng tăng kích thước bất thường, phù chi dưới hoặc các biểu hiện bất thường khác, người bệnh cần được thăm khám y tế.

Làm sao biết gan nhiễm mỡ có đang tiến triển?

Không thể xác định mức độ tiến triển của gan nhiễm mỡ chỉ dựa vào triệu chứng hoặc men gan.

Đánh giá nguy cơ tiến triển cần kết hợp nhiều thông tin, trong đó đặc biệt quan trọng là đánh giá mức độ xơ hóa gan.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định:

• Xét nghiệm chức năng gan và các xét nghiệm máu liên quan.
• Đánh giá đường huyết, mỡ máu và các yếu tố nguy cơ chuyển hóa.
• Siêu âm để phát hiện tình trạng gan nhiễm mỡ và một số bất thường về cấu trúc gan.
• Các thang điểm xét nghiệm không xâm lấn như FIB-4 để phân tầng nguy cơ xơ hóa.
• Đo độ cứng gan bằng các phương pháp không xâm lấn như đo đàn hồi gan (elastography) khi có chỉ định.
• Các phương pháp hình ảnh chuyên sâu hoặc sinh thiết gan trong một số trường hợp cần thiết.

FIB-4 có thể được sử dụng như một bước đánh giá nguy cơ ban đầu ở người phù hợp, nhưng không nên tự dùng một chỉ số đơn lẻ để kết luận mình có hay không có xơ hóa gan. Kết quả cần được đặt trong bối cảnh tuổi, bệnh lý đi kèm và các xét nghiệm khác.

Đánh giá nguy cơ xơ hóa giúp xác định người bệnh gan nhiễm mỡ có nguy cơ tiến triển và cần được theo dõi ở mức độ nào. 

Ai cần đặc biệt lưu ý nguy cơ gan nhiễm mỡ tiến triển?

Người mắc gan nhiễm mỡ nên được quan tâm nhiều hơn nếu có một hoặc nhiều yếu tố như:

• Đái tháo đường type 2.
• Thừa cân hoặc béo phì.
• Tăng vòng eo hoặc nhiều mỡ nội tạng.
• Rối loạn mỡ máu.
• Tăng huyết áp và các yếu tố nguy cơ tim mạch – chuyển hóa khác.
• Men gan bất thường kéo dài.
• Đã có bằng chứng hoặc nghi ngờ xơ hóa gan.

Những yếu tố này không có nghĩa người bệnh chắc chắn sẽ bị xơ gan, nhưng là cơ sở để bác sĩ cân nhắc mức độ theo dõi và đánh giá nguy cơ phù hợp.

Gan nhiễm mỡ có thể cải thiện không?

Gan nhiễm mỡ có thể được cải thiện khi kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ và thay đổi lối sống phù hợp.

Người bệnh nên:

• Kiểm soát cân nặng: Nếu thừa cân hoặc béo phì, giảm cân có kiểm soát có thể giúp cải thiện tình trạng mỡ trong gan và các yếu tố chuyển hóa.
• Tăng cường vận động: Duy trì hoạt động thể chất đều đặn, lựa chọn hình thức và cường độ phù hợp với sức khỏe.
• Điều chỉnh chế độ ăn: Hạn chế đồ uống có đường, thực phẩm nhiều đường và thực phẩm giàu năng lượng; ưu tiên chế độ ăn cân đối, giàu thực phẩm tự nhiên.
• Kiểm soát bệnh lý đi kèm: Quản lý tốt đường huyết, huyết áp và mỡ máu.
• Hạn chế rượu bia: Người có bệnh gan nên trao đổi với bác sĩ về việc sử dụng rượu bia.
• Không tự ý dùng “thuốc bổ gan”: Không nên sử dụng thuốc hoặc thực phẩm chức năng với mục đích “giải độc gan” nếu chưa được bác sĩ tư vấn.

Kiểm soát cân nặng, duy trì hoạt động thể chất và quản lý các yếu tố chuyển hóa là những thành phần quan trọng trong kiểm soát gan nhiễm mỡ. 

Xem thêm: Bệnh gan nên ăn gì? Những thực phẩm nên bổ sung và cần hạn chế.

Khi nào người bị gan nhiễm mỡ nên đi khám?

Nếu đã được phát hiện gan nhiễm mỡ, người bệnh nên chủ động kiểm tra và đánh giá nguy cơ, đặc biệt khi có các yếu tố chuyển hóa như đái tháo đường type 2, béo phì, rối loạn mỡ máu hoặc men gan bất thường.

Cần đi khám sớm nếu xuất hiện:

• Mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân.
• Đau hoặc khó chịu vùng hạ sườn phải kéo dài.
• Vàng da, vàng mắt.
• Bụng to hoặc phù chân bất thường.
• Dễ bầm tím hoặc chảy máu bất thường.
• Lú lẫn, buồn ngủ bất thường hoặc thay đổi ý thức.

Những biểu hiện trên có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, vì vậy không nên tự chẩn đoán dựa trên triệu chứng.

Kết luận

Gan nhiễm mỡ thường diễn tiến âm thầm và có thể không gây triệu chứng trong thời gian dài.

Mệt mỏi, khó chịu vùng hạ sườn phải hoặc men gan bất thường có thể gặp ở người mắc bệnh nhưng không phải những chỉ dấu đáng tin cậy để xác định mức độ tiến triển hoặc xơ hóa gan.

Trong đánh giá bệnh gan nhiễm mỡ, việc phân tầng nguy cơ xơ hóa, kết hợp với đánh giá các yếu tố chuyển hóa và theo dõi định kỳ có ý nghĩa quan trọng hơn việc chỉ dựa vào triệu chứng hoặc men gan.

Gan nhiễm mỡ không đồng nghĩa với xơ gan. Đánh giá đúng nguy cơ, kiểm soát các yếu tố chuyển hóa và can thiệp phù hợp có thể giúp cải thiện tình trạng bệnh và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.